Uitleg van overeenkomsten

Wettelijk kader

• art. 3:35 BW gerechtvaardigd vertrouwen op verklaringen en gedragingen als grondslag van de uitlegmaatstaf

  Tegen hem die eens anders verklaring of gedraging, overeenkomstig de zin die hij daaraan onder de gegeven omstandigheden redelijkerwijze mocht toekennen, heeft opgevat als een door die ander tot hem gerichte verklaring van een bepaalde strekking, kan geen beroep worden gedaan op het ontbreken van een met deze verklaring overeenstemmende wil.

• art. 6:248 BW aanvulling en beperking van de overeenkomst door redelijkheid en billijkheid, in het verlengde van de uitleg

  Een overeenkomst heeft niet alleen de door partijen overeengekomen rechtsgevolgen, maar ook die welke, naar de aard van de overeenkomst, uit de wet, de gewoonte of de eisen van redelijkheid en billijkheid voortvloeien. Een tussen partijen als gevolg van de overeenkomst geldende regel is niet van toepassing, voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn.

De Haviltex-maatstaf

Sinds het arrest uit 1981 is de vraag hoe een schriftelijk contract moet worden uitgelegd niet louter een kwestie van taalkundige lezing: het komt aan op de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen mochten toekennen en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten (ECLI:NL:HR:1981:AG4158, Haviltex). De maatstaf wortelt in de wilsvertrouwensleer: wat partijen jegens elkaar hebben verklaard en uit elkaars verklaringen en gedragingen mochten afleiden (art. 3:35 BW), bepaalt waartoe zij zich hebben verbonden; de redelijkheid en billijkheid van art. 6:248 BW vullen aan wat de uitleg openlaat.

Alle omstandigheden doen mee: de bewoordingen in de context van het hele contract, het doel van het beding, de onderhandelingsgeschiedenis, de hoedanigheid en deskundigheid van partijen, branchegebruiken en ook de wijze waarop partijen na het sluiten uitvoering aan de overeenkomst hebben gegeven; die uitvoeringsgedragingen mag de rechter niet negeren (ECLI:NL:HR:2012:BX5572).

De grenzen van de tekst

Bij commerciële contracten tussen professionele partijen die met deskundige bijstand hebben onderhandeld, mag de rechter groot gewicht toekennen aan de taalkundige betekenis van de gekozen bewoordingen. Maar doorslaggevend is de tekst nooit zonder meer: ook dan kunnen de overige omstandigheden meebrengen dat een andere betekenis aan de bepaling toekomt (ECLI:NL:HR:2013:BY8101, Lundiform/Mexx). Zelfs wanneer partijen op dezelfde tekst haaks op elkaar staande bedoelingen baseren en geen van beide lezingen aanstonds onaannemelijk is, mag de rechter niet op de tekst terugvallen: hij moet de uitleg baseren op alle aangevoerde omstandigheden (ECLI:NL:HR:2015:3303).

De maatstaf kent ook een verbodskant: de hypothetische partijbedoeling telt niet. Het gaat niet om wat partijen zouden zijn overeengekomen als zij een bepaalde situatie hadden voorzien, maar om wat zij in de gegeven omstandigheden aan de bepaling mochten toekennen (ECLI:NL:HR:2016:2821, Flexabram/Iprem). In de feitenrechtspraak zie je het samenspel: bij zuiver commerciële transacties tussen professioneel bijgestane partijen weegt de taalkundige betekenis zwaar en moet wie een afwijkende uitleg verdedigt die concreet onderbouwen, terwijl een licentie die consequent over één toepassingsgebied spreekt niet ruimer wordt uitgelegd omdat een breder gebruik later commercieel interessant werd (ECLI:NL:RBROT:2024:7560).

De feitenrechtspraak over commerciële contracten laat zien hoe die weging uitpakt. Bij een licentieovereenkomst tussen professionele partijen die maandenlang onder deskundige begeleiding hebben onderhandeld, kent de rechter aanzienlijke betekenis toe aan de taalkundige uitleg, en komt een beroep op ruimere bedoelingen alleen aan de orde als die bedoelingen destijds uitdrukkelijk aan de orde zijn gesteld en geverifieerd; wie een voor hem essentieel gebruiksrecht niet expliciet laat vastleggen, draagt daarvan het risico (ECLI:NL:RBAMS:2018:10102). Dat een uitkomst voor een partij ongunstig of zelfs onredelijk aanvoelt, is op zichzelf onvoldoende om via de redelijkheid en billijkheid in de contractuele afspraken in te grijpen (ECLI:NL:RBDHA:2018:4422).

Objectieve uitleg: CAO-norm en notariële akten

Voor regelingen die naar hun aard de rechtspositie van derden bepalen die bij de totstandkoming niet betrokken waren, zoals cao's, bedrijfstakpensioenregelingen en statuten, geldt de CAO-norm: uitleg naar objectieve maatstaven, aan de hand van de bewoordingen gelezen in het licht van de gehele tekst, zonder acht te slaan op de subjectieve bedoelingen van de opstellers. Een onduidelijk beding mag daarbij niet wegens die onduidelijkheid buiten toepassing worden gelaten: ook dan moet worden uitgelegd wat het beding in de context van de regeling betekent (ECLI:NL:HR:2024:1102). Tussen Haviltex en CAO-norm bestaat geen waterscheiding maar een vloeiende overgang: bij professionele contracten met een semi-openbaar karakter kunnen objectieve gezichtspunten zwaarder wegen (ECLI:NL:HR:2004:AO1427, DSM/Fox).

Een vergelijkbare tweedeling geldt binnen de notariële akte. Voor de goederenrechtelijke leverings- of vestigingshandeling geldt de objectieve maatstaf, omdat derden op de openbare registers moeten kunnen vertrouwen; voor de onderliggende obligatoire afspraken, ook wanneer die in dezelfde akte zijn opgenomen, blijft Haviltex de maatstaf. Een renteclausule in een hypotheekakte wordt dus gewoon subjectief uitgelegd (ECLI:NL:HR:2016:1511).

Afwijken van Haviltex: het uitlegbeding

Partijen kunnen de uitlegmaatstaf zelf contracteren. In de zaak over de vaststellingsovereenkomst waarin was bepaald dat de bepalingen 'in afwijking van het Haviltex-criterium' uitsluitend grammaticaal moesten worden uitgelegd, liet de Hoge Raad het oordeel in stand dat de rechter dan alleen mag aanknopen bij begrippen die niet voor meerderlei uitleg vatbaar zijn: de in de overeenkomst genoemde einddatum van de alimentatie prevaleerde boven het voor meerdere lezingen vatbare begrip pensioengerechtigde leeftijd (ECLI:NL:HR:2023:1131).

De reikwijdte van dit arrest is beperkter dan de eerste opwinding deed vermoeden. Vast staat dat een van Haviltex afwijkende contractuele uitlegmaatstaf geldig is. Maar over de vraag hoe het uitlegbeding zelf moet worden uitgelegd, bevatte het cassatiemiddel geen klacht; naar de heersende lezing blijft daarvoor Haviltex aangewezen, zodat de bedoelingen van partijen via de uitleg van het uitlegbeding alsnog een rol kunnen spelen. Wie een grammaticale uitleg wil vastleggen, doet er dus goed aan in het beding zelf te omschrijven wat daaronder wordt verstaan en hoe met innerlijke tegenstrijdigheden moet worden omgegaan.

Uitleg, kwalificatie en bijzondere clausules

Uitleg gaat vooraf aan kwalificatie. De rechter stelt eerst aan de hand van Haviltex vast welke rechten en verplichtingen partijen zijn overeengekomen, en beoordeelt pas daarna of de overeenkomst voldoet aan de kenmerken van een wettelijke bijzondere contractsvorm zoals pacht of arbeidsovereenkomst; de kenmerken van die contractsvorm mogen niet worden gebruikt om de partijbedoeling in te kleuren (ECLI:NL:HR:2019:2034). In hetzelfde arrest is de Kribbebijter-lijn bevestigd: wie contractspartij is, en of dat gedurende de looptijd kan wijzigen, hangt af van wat betrokkenen jegens elkaar hebben verklaard en over en weer uit elkaars gedragingen hebben afgeleid.

Ook procesafspraken zijn uitlegvragen: of een mediationclausule verplicht tot mediation voordat de rechter kan worden benaderd en hoe ver die plicht reikt, wordt via Haviltex bepaald, met als buitengrens dat de clausule het recht op toegang tot de rechter niet onaanvaardbaar mag aantasten (ECLI:NL:HR:2024:1078).

Toepassing in de praktijk

Een uitleggeschil wordt gewonnen met methode. Benoem eerst expliciet de toepasselijke maatstaf: Haviltex voor de gewone tweepartijenovereenkomst, de CAO-norm voor normatieve regelingen, de gemengde maatstaf voor semi-openbare professionele contracten, of het contractuele uitlegbeding, dat dan eerst zelf moet worden uitgelegd. Loop vervolgens de gezichtspunten geordend af: bewoordingen in de context van het geheel, doel en strekking, onderhandelingsgeschiedenis, uitvoeringsgedragingen, branchegebruik en de hoedanigheid van partijen, en onderbouw elke stap met concrete feiten in plaats van kwalificaties.

De klassieke fouten zijn spiegelbeeldig. Wie alleen de tekst citeert, geeft de wederpartij vrij spel om met omstandigheden te komen; wie alleen bedoelingen aanvoert zonder de tekst te adresseren, verliest het van een zwaarwegende taalkundige betekenis bij een professioneel uitonderhandeld contract. Vermijd de hypothetische partijbedoeling, negeer de uitvoeringsfase niet, en pas de objectieve maatstaf niet toe waar Haviltex geldt of omgekeerd. Voor de contractenmaker is de les van de recente rechtspraak dat de uitlegmaatstaf zelf een ontwerpkeuze is geworden: wie zekerheid wil, regelt haar, maar regelt haar dan volledig.

Weeg ten slotte de bewijspositie mee: uitleg is verweven met waarderingen van feitelijke aard en wordt in cassatie slechts beperkt getoetst. Het uitleggeschil wordt dus vrijwel altijd bij de feitenrechter beslist, wat het belang vergroot van een compleet feitelijk dossier over de totstandkoming en uitvoering: correspondentie uit de onderhandelingsfase, conceptversies met wijzigingen, en de gedragslijn van partijen na ondertekening.

Rechtspraaklijn

1. 13 maart 1981, Hoge Raad Haviltex (ECLI:NL:HR:1981:AG4158) De uitleg van een schriftelijk contract hangt af van de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen mochten toekennen en van hetgeen zij redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.
2. 20 februari 2004, Hoge Raad DSM/Fox (ECLI:NL:HR:2004:AO1427) Tussen de Haviltex-maatstaf en de CAO-norm bestaat een vloeiende overgang; bij professionele contracten met een semi-openbaar karakter kunnen objectieve gezichtspunten zwaarder wegen.
3. 12 oktober 2012 uitvoeringsfase telt mee (ECLI:NL:HR:2012:BX5572) Gedragingen van partijen in de uitvoeringsfase zijn relevante uitlegomstandigheden die de rechter niet mag negeren.
4. 5 april 2013, Hoge Raad Lundiform/Mexx (ECLI:NL:HR:2013:BY8101) Ook bij een commercieel contract tussen professionele partijen is de taalkundige uitleg niet zonder meer doorslaggevend; de overige omstandigheden kunnen tot een andere betekenis leiden.
5. 13 november 2015 haaks staande lezingen (ECLI:NL:HR:2015:3303) Ook wanneer partijen op dezelfde tekst tegengestelde bedoelingen baseren en beide lezingen denkbaar zijn, moet de rechter uitleggen aan de hand van alle omstandigheden en mag hij niet op de tekst terugvallen. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2015:985
6. 8 juli 2016 renteclausule in hypotheekakte (ECLI:NL:HR:2016:1511) Obligatoire afspraken in een notariële akte, zoals een renteclausule, worden uitgelegd volgens Haviltex en niet volgens de objectieve maatstaf voor de goederenrechtelijke handeling. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2016:289
7. 8 december 2016 Flexabram/Iprem (ECLI:NL:HR:2016:2821) De hypothetische partijbedoeling speelt bij de uitleg geen rol; beslissend is wat partijen in de gegeven omstandigheden aan de bepaling mochten toekennen. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2016:1001
8. 20 december 2019, Hoge Raad uitleg vóór kwalificatie (ECLI:NL:HR:2019:2034) De rechter stelt eerst via uitleg de wederzijdse rechten en verplichtingen vast en beoordeelt pas daarna of de overeenkomst aan de kenmerken van een bijzondere contractsvorm voldoet. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2019:979
9. 25 augustus 2023, Hoge Raad uitlegbeding (ECLI:NL:HR:2023:1131) Partijen kunnen een van Haviltex afwijkende contractuele uitlegmaatstaf overeenkomen, zoals een uitsluitend grammaticale uitleg waarbij alleen wordt aangeknoopt bij begrippen die niet voor meerderlei uitleg vatbaar zijn. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2023:481
10. 12 juli 2024, Hoge Raad LOTAMBLAU INVESTMENTS B.V., voorheen Capabel Solutions Works B.V./PROJECT PARTNER SEARCH BEHEER B.V. (ECLI:NL:HR:2024:1078) Het verplichtende karakter en de reikwijdte van een mediationclausule zijn uitlegvragen naar de Haviltex-maatstaf, met als grens dat de toegang tot de rechter niet onaanvaardbaar mag worden aangetast.
11. 19 augustus 2024 Harbour/Erasmus (ECLI:NL:RBROT:2024:7560) Een licentie die consequent over één toepassingsgebied spreekt, wordt niet ruimer uitgelegd omdat een breder gebruik later commercieel interessant is geworden.
12. 30 augustus 2024 onduidelijk pensioenbeding (ECLI:NL:HR:2024:1102) Een onduidelijk beding in een normatieve regeling mag niet wegens die onduidelijkheid buiten toepassing worden gelaten, maar moet naar objectieve maatstaven worden uitgelegd in het licht van de gehele tekst. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2024:437

Verwante leerstukken

• redelijkheid-billijkheid
• nakoming
• ontbinding-vernietiging