Ontbinding en vernietiging

Wettelijk kader

• art. 6:265 BW ontbindingsbevoegdheid bij iedere tekortkoming, tenzij deze de ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt; verzuimvereiste bij mogelijke nakoming

  Iedere tekortkoming van een partij in de nakoming van een van haar verbintenissen geeft aan de wederpartij de bevoegdheid om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, deze ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt. Voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is, ontstaat de bevoegdheid tot ontbinding pas, wanneer de schuldenaar in verzuim is.

• art. 6:271 BW bevrijding van nog niet nagekomen verbintenissen en ongedaanmaking van verrichte prestaties na ontbinding

  Een ontbinding bevrijdt de partijen van de daardoor getroffen verbintenissen. Voor zover deze reeds zijn nagekomen, blijft de rechtsgrond voor deze nakoming in stand, maar ontstaat voor partijen een verbintenis tot ongedaanmaking van de reeds door hen ontvangen prestaties.

• art. 6:272 BW waardevergoeding wanneer de aard van de prestatie ongedaanmaking uitsluit

  Sluit de aard van de prestatie uit dat zij ongedaan wordt gemaakt, dan treedt daarvoor een vergoeding in de plaats ten belope van haar waarde op het tijdstip van de ontvangst. Heeft de prestatie niet aan de verbintenis beantwoord, dan wordt deze vergoeding beperkt tot het bedrag van de waarde die de prestatie voor de ontvanger op dit tijdstip in de gegeven omstandigheden werkelijk heeft gehad.

• art. 6:228 BW vernietigbaarheid wegens dwaling: inlichting, schending spreekplicht of wederzijdse dwaling

  Een overeenkomst die is tot stand gekomen onder invloed van dwaling en bij een juiste voorstelling van zaken niet zou zijn gesloten, is vernietigbaar: indien de dwaling te wijten is aan een inlichting van de wederpartij, tenzij deze mocht aannemen dat de overeenkomst ook zonder deze inlichting zou worden gesloten; indien de wederpartij in verband met hetgeen zij omtrent de dwaling wist of behoorde te weten, de dwalende had behoren in te lichten; indien de wederpartij bij het sluiten van de overeenkomst van dezelfde onjuiste veronderstelling als de dwalende is uitgegaan, tenzij zij ook bij een juiste voorstelling van zaken niet had behoeven te begrijpen dat de dwalende daardoor van het sluiten van de overeenkomst zou worden afgehouden. De vernietiging kan niet worden gegrond op een dwaling die een uitsluitend toekomstige omstandigheid betreft of die in verband met de aard van de overeenkomst, de in het verkeer geldende opvattingen of de omstandigheden van het geval voor rekening van de dwalende behoort te blijven.

• art. 6:230 BW opheffing van dwalingsnadeel door wijziging van de gevolgen in plaats van vernietiging

  De bevoegdheid tot vernietiging op grond van de artikelen 228 en 229 vervalt, wanneer de wederpartij tijdig een wijziging van de gevolgen van de overeenkomst voorstelt, die het nadeel dat de tot vernietiging bevoegde bij intstandhouding van de overeenkomst lijdt, op afdoende wijze opheft. Bovendien kan de rechter op verlangen van een der partijen, in plaats van de vernietiging uit te spreken, de gevolgen van de overeenkomst ter opheffing van dit nadeel wijzigen.

• art. 3:44 BW vernietigbaarheid wegens bedreiging, bedrog en misbruik van omstandigheden

  Een rechtshandeling is vernietigbaar, wanneer zij door bedreiging, door bedrog of door misbruik van omstandigheden is tot stand gekomen. Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed. Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op. Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden. Indien een verklaring is tot stand gekomen door bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden van de zijde van iemand die geen partij bij de rechtshandeling is, kan op dit gebrek geen beroep worden gedaan jegens een wederpartij die geen reden had het bestaan ervan te veronderstellen.

• art. 3:49 BW vernietiging buitengerechtelijk of door de rechter

  Een vernietigbare rechtshandeling wordt vernietigd hetzij door een buitengerechtelijke verklaring, hetzij door een rechterlijke uitspraak.

• art. 3:53 BW terugwerkende kracht van de vernietiging

  De vernietiging werkt terug tot het tijdstip waarop de rechtshandeling is verricht. Indien de reeds ingetreden gevolgen van een rechtshandeling bezwaarlijk ongedaan gemaakt kunnen worden, kan de rechter desgevraagd aan een vernietiging geheel of ten dele haar werking ontzeggen. Hij kan aan een partij die daardoor onbillijk wordt bevoordeeld, de verplichting opleggen tot een uitkering in geld aan de partij die benadeeld wordt.

• art. 3:317 BW stuiting: voor de ontbindingsvordering vergt de aanmaning binnen zes maanden een daad van rechtsvervolging

  De verjaring van een rechtsvordering tot nakoming van een verbintenis wordt gestuit door een schriftelijke aanmaning of door een schriftelijke mededeling waarin de schuldeiser zich ondubbelzinnig zijn recht op nakoming voorbehoudt. De verjaring van andere rechtsvorderingen wordt gestuit door een schriftelijke aanmaning, indien deze binnen zes maanden wordt gevolgd door een stuitingshandeling als in het vorige artikel omschreven.

• art. 6:203 BW terugvordering van het gepresteerde na vernietiging, als onverschuldigd betaald

  Degene die een ander zonder rechtsgrond een goed heeft gegeven, is gerechtigd dit van de ontvanger als onverschuldigd betaald terug te vorderen. Betreft de onverschuldigde betaling een geldsom, dan strekt de vordering tot teruggave van een gelijk bedrag. Degene die zonder rechtsgrond een prestatie van andere aard heeft verricht, heeft eveneens jegens de ontvanger recht op ongedaanmaking daarvan.

Twee routes, twee rechtsgevolgen

Ontbinding en vernietiging grijpen op verschillende momenten aan. Ontbinding reageert op wat er ná het sluiten van de overeenkomst misgaat: een tekortkoming in de nakoming. Vernietiging reageert op wat er bij de totstandkoming al mis was: een wilsgebrek zoals dwaling, bedrog, bedreiging of misbruik van omstandigheden, of een andere vernietigingsgrond.

Het gevolg verschilt navenant. Ontbinding werkt zonder terugwerkende kracht: partijen worden bevrijd van de nog niet nagekomen verbintenissen en voor de al verrichte prestaties ontstaan ongedaanmakingsverbintenissen (art. 6:271 BW); sluit de aard van de prestatie ongedaanmaking uit, dan treedt waardevergoeding daarvoor in de plaats (art. 6:272 BW). Vernietiging werkt met terugwerkende kracht (art. 3:53 BW): de rechtshandeling wordt geacht nooit te hebben bestaan, zodat het gepresteerde als onverschuldigd betaald kan worden teruggevorderd (art. 6:203 BW). Vernietiging kan buitengerechtelijk, bij verklaring, of door de rechter geschieden (art. 3:49 BW). Dat verschil in regime stuurt ook de vervolgvorderingen: na vernietiging wegens dwaling bestaat de overeenkomst niet meer en kan op wanprestatie geen schadevergoeding meer worden gebouwd (ECLI:NL:HR:2018:1557).

Ontbinding: een tekortkoming van voldoende gewicht

Iedere tekortkoming geeft de schuldeiser in beginsel de bevoegdheid de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, tenzij de tekortkoming, gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis, de ontbinding met haar gevolgen niet rechtvaardigt (art. 6:265 lid 1 BW). In de prejudiciële beslissing over de ontruiming van sociale woonruimte heeft de Hoge Raad dit stelsel herijkt: de tenzij-bepaling is geen zeldzame uitzondering, en hoofdregel en uitzondering brengen samen de materiële regel tot uitdrukking dat slechts een tekortkoming van voldoende gewicht recht geeft op ontbinding. De schuldeiser stelt en bewijst de tekortkoming en zo nodig het verzuim; de schuldenaar stelt en bewijst de omstandigheden die de tenzij-bepaling activeren, al kan dat betoog ook besloten liggen in zijn verweer dat van een tekortkoming geen sprake is (ECLI:NL:HR:2018:1810). Alle omstandigheden van het geval wegen mee, waaronder de gevolgen van de ontbinding voor beide partijen.

De wettelijke maatstaf is aanvullend recht: partijen kunnen contractueel een eigen ontbindingsregime afspreken, zoals een bevoegdheid tot onmiddellijke ontbinding bij schending van een garantie, en dan toetst de rechter aan het contract (ECLI:NL:HR:2023:1071). De figuur kent ook structurele grenzen: een zuivere borgtocht is geen wederkerige overeenkomst en leent zich niet voor ontbinding op de voet van art. 6:265 BW (ECLI:NL:HR:2018:915). En de ontbinding kan partieel zijn: waar een tekortkoming slechts een zelfstandig deel van de overeenkomst raakt en de bijzondere aard van de overeenkomst aan volledige ontbinding in de weg staat, kan de rechter de ontbinding daartoe beperken (ECLI:NL:GHAMS:2024:3205).

Het verzuimvereiste blijft de poortwachter: zolang nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is, ontstaat de ontbindingsbevoegdheid pas wanneer de schuldenaar in verzuim is (art. 6:265 lid 2 BW). Een ontbindingsverklaring zonder voorafgaand verzuim is krachteloos, met alle gevolgen van dien voor de partij die vervolgens haar eigen prestaties staakt. De ontbinding zelf kan buitengerechtelijk, bij schriftelijke verklaring, of door de rechter worden uitgesproken.

Dwaling

Een overeenkomst die onder invloed van dwaling tot stand kwam en bij een juiste voorstelling van zaken niet of niet op dezelfde voorwaarden zou zijn gesloten, is vernietigbaar wanneer de dwaling te wijten is aan een inlichting van de wederpartij, aan schending van haar spreekplicht, of wanneer beide partijen van dezelfde onjuiste veronderstelling uitgingen (art. 6:228 lid 1 BW). De dwaling hoeft niet de kern van de overeenkomst te betreffen: ook onjuiste mededelingen over nevenomstandigheden kunnen volstaan wanneer zij de beslissing hebben beïnvloed (ECLI:NL:HR:2019:1695). Het verweer dat de wederpartij de onjuiste voorstelling niet kende of behoorde te kennen, is een bevrijdend verweer waarvan zij de bewijslast draagt (ECLI:NL:HR:2022:1606).

Vernietiging is niet het enige eindstation. De rechter kan op verlangen van een partij de gevolgen van de overeenkomst wijzigen ter opheffing van het nadeel van de dwalende (art. 6:230 BW). Nadeel in die zin bestaat ook wanneer de omstandigheid waarover werd gedwaald zich uiteindelijk niet heeft verwezenlijkt, mits de dwalende die kans bij het sluiten niet wilde aanvaarden (ECLI:NL:HR:2021:1779). Voor de processtrategie betekent dit dat naast of in plaats van vernietiging een aanpassing van de voorwaarden kan worden gevorderd, bijvoorbeeld een verlaging van de prijs.

Bedrog en misbruik van omstandigheden

Bedrog vergt opzet: een opzettelijk onjuiste mededeling, het opzettelijk verzwijgen van een feit dat gemeld had moeten worden, of een andere kunstgreep die de ander tot de rechtshandeling beweegt (art. 3:44 lid 3 BW). Een schadevordering wegens bedrog en een wegens wanprestatie sluiten elkaar niet per definitie uit, zolang de overeenkomst niet tegelijk wordt vernietigd (ECLI:NL:HR:2019:830). Wie het opzetbewijs niet rond krijgt, valt terug op dwaling.

Misbruik van omstandigheden (art. 3:44 lid 4 BW) vergt dat iemand weet of moet begrijpen dat de ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid of een abnormale geestestoestand, tot de rechtshandeling wordt bewogen, en de totstandkoming niettemin bevordert. Benadeling is geen vereiste; wel dat de overeenkomst zonder het misbruik niet of niet op dezelfde voorwaarden zou zijn gesloten (ECLI:NL:HR:2017:95, S'Energy/Delta). De kenbaarheid moet per rechtshandeling worden vastgesteld: wie een reeks overeenkomsten wil vernietigen, moet aantonen dat de bijzondere omstandigheden al bij de eerste kenbaar waren of vanaf welk moment dat het geval was (ECLI:NL:HR:2017:867). Bij een overheid als wederpartij wegen ook haar publieke hoedanigheid en het gevoerde beleid mee: bij de vraag of een gemeente met een conversieaanbod voor erfpacht misbruik maakte van haar positie als grondeigenaar, kan niet worden volstaan met een vergelijking met een marktconforme prijs in een zuiver commerciële context (ECLI:NL:HR:2023:963). De feitenrechtspraak past het leerstuk ook toe op commerciële drukscenario's, zoals de aannemer die met opschorting van essentiële certificaten een forse meerwerkvergoeding afdwong terwijl de opdrachtgever op de rand van faillissement balanceerde (ECLI:NL:RBROT:2021:10089).

De categorieën bijzondere omstandigheden zijn niet limitatief bedoeld: noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, een abnormale geestestoestand en onervarenheid zijn de wettelijke voorbeelden. De feitenrechtspraak toetst ze streng: wie zelfstandig en weloverwogen tekent, met alternatieven binnen bereik en relevante ervaring, kan zich achteraf niet met succes op afhankelijkheid of onervarenheid beroepen (ECLI:NL:GHAMS:2016:4187). De bijzondere omstandigheden hoeven bovendien niet door de wederpartij te zijn veroorzaakt; het gaat erom dat zij er misbruik van maakt.

Verjaring en stuiting van de ontbindingsvordering

De rechtsvordering tot ontbinding verjaart; de termijn begint te lopen wanneer de schuldeiser met de tekortkoming bekend is geworden (art. 3:311 BW). De stuiting kent hier een eigen, strenge regel: anders dan bij een vordering tot nakoming of schadevergoeding volstaat een schriftelijke aanmaning niet als zelfstandige stuitingshandeling. Voor de ontbindingsvordering geldt art. 3:317 lid 2 BW: de aanmaning stuit alleen wanneer zij binnen zes maanden wordt gevolgd door het instellen van een eis of een andere daad van rechtsvervolging in de zin van art. 3:316 BW. Dat geldt ook wanneer de ontbindingsvordering wordt gecombineerd met een schadevergoedingsvordering (ECLI:NL:HR:2025:1685).

Wie dus jarenlang sommatiebrieven stuurt zonder te dagvaarden, houdt zijn schadevergoedingsvordering in leven maar kan zijn ontbindingsbevoegdheid verliezen. In langlopende geschillen hoort de verjaringspositie per vordering afzonderlijk te worden bewaakt.

Toepassing in de praktijk

De keuze van de grondslag stuurt het hele processtuk. Bij een tekortkoming: stel de overeenkomst, de geschonden verbintenis, de ernst van de tekortkoming, het verzuim of de grond waarop dat van rechtswege intrad, en onderbouw waarom de tenzij-bepaling niet opgaat; vorder zo nodig subsidiair gedeeltelijke ontbinding. Bij een wilsgebrek: stel de onjuiste voorstelling of de bijzondere omstandigheden, het causale verband met het aangaan van de overeenkomst en, bij dwaling, de categorie van art. 6:228 lid 1 BW; bedenk dat een beroep op bedrog bij bewijsproblemen kan terugvallen op dwaling.

In het petitum horen grondslag en gevolg bij elkaar: bij ontbinding een verklaring voor recht dat de overeenkomst is ontbonden met veroordeling tot ongedaanmaking of waardevergoeding, bij vernietiging de vernietiging met terugbetaling als onverschuldigd betaald, telkens met wettelijke rente en zo nodig schadevergoeding op de eigen grondslag van art. 6:74 of 6:162 BW. Ontbinding en vernietiging kunnen als primaire en subsidiaire route worden gecombineerd, maar nakoming en ontbinding van dezelfde overeenkomst op gelijke voet vorderen is innerlijk tegenstrijdig. Bij prestaties die zich slecht laten terugdraaien, zoals overgedragen aandelen, verdient de waardevergoeding van art. 6:272 BW een uitgewerkte plaats in de vordering.

Rechtspraaklijn

1. 27 januari 2017, Hoge Raad S'Energy/Delta (ECLI:NL:HR:2017:95) Voor vernietiging wegens misbruik van omstandigheden is benadeling niet vereist; wel dat de overeenkomst zonder het misbruik niet of niet op dezelfde voorwaarden zou zijn gesloten. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2016:931
2. 12 mei 2017 kenbaarheid per rechtshandeling (ECLI:NL:HR:2017:867) Vernietiging van een reeks overeenkomsten wegens misbruik van omstandigheden vergt dat per overeenkomst kenbaar was dat de wederpartij door bijzondere omstandigheden werd bewogen. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2017:40
3. 15 juni 2018, Hoge Raad Wave B.V./ABN AMRO N.V. (ECLI:NL:HR:2018:915) Een zuivere borgtocht is geen wederkerige overeenkomst en leent zich niet voor ontbinding op de voet van art. 6:265 BW.
4. 28 september 2018, Hoge Raad Eigen Haard (ECLI:NL:HR:2018:1810) Alleen een tekortkoming van voldoende gewicht geeft recht op ontbinding; de tenzij-bepaling is geen zeldzame uitzondering en de schuldenaar draagt de stelplicht en bewijslast van de omstandigheden die haar activeren. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2018:787
5. 28 mei 2019 bedrog naast wanprestatie (ECLI:NL:HR:2019:830) Een schadevordering wegens bedrog en een wegens wanprestatie sluiten elkaar niet per definitie uit zolang de overeenkomst niet wordt vernietigd.
6. 5 november 2019 dwaling over nevenomstandigheden (ECLI:NL:HR:2019:1695) Dwaling kan ook betrekking hebben op nevenomstandigheden, mits de dwalende de overeenkomst bij een juiste voorstelling niet of niet op dezelfde voorwaarden zou hebben gesloten.
7. 26 november 2021 nadeel zonder verwerkelijking (ECLI:NL:HR:2021:1779) Nadeel in de zin van art. 6:230 BW bestaat ook wanneer de omstandigheid waarover werd gedwaald zich uiteindelijk niet heeft verwezenlijkt, mits de dwalende die kans niet wilde aanvaarden.
8. 11 november 2022 kenbaarheid als bevrijdend verweer (ECLI:NL:HR:2022:1606) Het verweer dat de wederpartij de onjuiste voorstelling van zaken niet kende of behoorde te kennen, is een bevrijdend verweer waarvan zij de bewijslast draagt.
9. 23 juni 2023 Gemeente Amsterdam/Hoveling (ECLI:NL:HR:2023:963) Bij de beoordeling van misbruik van omstandigheden komt het aan op alle omstandigheden in onderling verband, bij een overheid ook haar publieke hoedanigheid en beleid; een enkele vergelijking met een marktconforme prijs volstaat niet. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2023:88
10. 7 juli 2023, Hoge Raad Beachhotel De Wielingen B.V./De Wielingen Vastgoed B.V. (ECLI:NL:HR:2023:1071) Art. 6:265 lid 1 BW is aanvullend recht: een contractuele ontbindingsregeling gaat voor op de wettelijke maatstaf en wordt naar haar eigen inhoud getoetst. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2023:175
11. 19 november 2024 Stands4/Undeveloped (ECLI:NL:GHAMS:2024:3205) De bijzondere aard van een overeenkomst kan aan volledige ontbinding in de weg staan; de ontbinding kan dan worden beperkt tot het geschonden, zelfstandige deel.
12. 14 november 2025, Hoge Raad stuiting van de ontbindingsvordering (ECLI:NL:HR:2025:1685) Een aanmaning stuit de verjaring van de ontbindingsvordering alleen wanneer zij binnen zes maanden wordt gevolgd door een eis of andere daad van rechtsvervolging, ook bij combinatie met een schadevergoedingsvordering.
13. geen wanprestatie na vernietiging (ECLI:NL:HR:2018:1557) Na vernietiging wegens dwaling bestaat de overeenkomst niet meer en kan geen schadevergoeding wegens wanprestatie meer worden gevorderd.

Verwante leerstukken

• verzuim-ingebrekestelling
• onverschuldigde-betaling
• verjaring
• nakoming