Onverschuldigde betaling

Wettelijk kader

• art. 6:203 BW kernbepaling: terugvordering van een goed, een geldsom of ongedaanmaking van een andere prestatie, verricht zonder rechtsgrond

  Degene die een ander zonder rechtsgrond een goed heeft gegeven, is gerechtigd dit van de ontvanger als onverschuldigd betaald terug te vorderen. Betreft de onverschuldigde betaling een geldsom, dan strekt de vordering tot teruggave van een gelijk bedrag. Degene die zonder rechtsgrond een prestatie van andere aard heeft verricht, heeft eveneens jegens de ontvanger recht op ongedaanmaking daarvan.

• art. 6:204 BW zorgplicht van de ontvanger; geen toerekening zolang hij met teruggave geen rekening behoefde te houden

  Heeft de ontvanger in een periode waarin hij redelijkerwijze met een verplichting tot teruggave van het goed geen rekening behoefde te houden, niet als een zorgvuldig schuldenaar voor het goed zorg gedragen, dan wordt hem dit niet toegerekend. Degene die namens een ander, maar onbevoegd een niet aan die ander verschuldigde geldsom heeft ontvangen, is van zijn verplichting tot teruggave bevrijd, voor zover hij die geldsom aan die ander heeft doorbetaald in een periode waarin hij redelijkerwijze met die verplichting geen rekening behoefde te houden.

• art. 6:205 BW ontvanger te kwader trouw is zonder ingebrekestelling in verzuim

  Heeft de ontvanger het goed te kwader trouw aangenomen, dan is hij zonder ingebrekestelling in verzuim.

• art. 6:206 BW schakelbepaling naar art. 3:120 tot en met 3:124 BW voor vruchten, kosten en schade

  De artikelen 120 , 121 , 123 en 124 van Boek 3 zijn van overeenkomstige toepassing met betrekking tot hetgeen daarin is bepaald omtrent de afgifte van vruchten en de vergoeding van kosten en schade.

• art. 6:207 BW kostenvergoeding voor de ontvanger die niet te kwader trouw aannam

  De ontvanger heeft, tenzij hij het goed te kwader trouw heeft aangenomen, binnen de grenzen van de redelijkheid ook recht op vergoeding van de kosten van het ontvangen en teruggeven van het goed, alsmede van uitgaven in de in artikel 204 bedoelde periode die zouden zijn uitgebleven als hij het goed niet had ontvangen.

• art. 6:210 BW ongedaanmaking van prestaties van andere aard; waardevergoeding waar ongedaanmaking naar haar aard is uitgesloten

  Op de ongedaanmaking van prestaties die niet in het geven van een goed hebben bestaan, zijn de artikelen 204-209 van overeenkomstige toepassing. Sluit de aard van de prestatie uit dat zij ongedaan wordt gemaakt, dan treedt, voor zover dit redelijk is, vergoeding van de waarde van de prestatie op het ogenblik van ontvangst daarvoor in de plaats, indien de ontvanger door de prestatie is verrijkt, indien het aan hem is toe te rekenen dat de prestatie is verricht, of indien hij erin had toegestemd een tegenprestatie te verrichten.

• art. 6:211 BW begrenzing bij prestaties uit een nietige overeenkomst die niet ongedaan gemaakt en niet op geld gewaardeerd behoren te worden

  Kan een prestatie die op grond van een nietige overeenkomst is verricht, naar haar aard niet ongedaan worden gemaakt en behoort zij ook niet in rechte op geld te worden gewaardeerd, dan is een tot ongedaanmaking van een tegenprestatie of tot vergoeding van de waarde daarvan strekkende vordering, voor zover deze deswege in strijd met redelijkheid en billijkheid zou zijn, eveneens uitgesloten. Is ingevolge het vorige lid terugvordering van een overgedragen goed uitgesloten, dan brengt de nietigheid van de overeenkomst niet de nietigheid van de overdracht mede.

• art. 6:212 BW ongerechtvaardigde verrijking als aangrenzende, maar zelfstandige grondslag

  Hij die ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van een ander, is verplicht, voor zover dit redelijk is, diens schade te vergoeden tot het bedrag van zijn verrijking. Voor zover de verrijking is verminderd als gevolg van een omstandigheid die niet aan de verrijkte kan worden toegerekend, blijft zij buiten beschouwing. Is de verrijking verminderd in de periode waarin de verrijkte redelijkerwijze met een verplichting tot vergoeding van de schade geen rekening behoefde te houden, dan wordt hem dit niet toegerekend. Bij de vaststelling van deze vermindering wordt mede rekening gehouden met uitgaven die zonder de verrijking zouden zijn uitgebleven.

• art. 3:309 BW verjaring: vijf jaar na bekendheid met vordering en ontvanger, uiterlijk twintig jaar na het ontstaan

  Een rechtsvordering uit onverschuldigde betaling verjaart door verloop van vijf jaren na de aanvang van de dag, volgende op die waarop de schuldeiser zowel met het bestaan van zijn vordering als met de persoon van de ontvanger is bekend geworden en in ieder geval twintig jaren nadat de vordering is ontstaan.

Wettelijk kader

Art. 6:203 BW onderscheidt drie prestatietypen. Wie zonder rechtsgrond een goed heeft gegeven, kan dit als onverschuldigd betaald terugvorderen (lid 1). Betreft de onverschuldigde betaling een geldsom, dan strekt de vordering tot teruggave van een gelijk bedrag (lid 2). Wie zonder rechtsgrond een prestatie van andere aard heeft verricht, bijvoorbeeld een dienst, heeft recht op ongedaanmaking daarvan (lid 3). Het vereiste is in alle drie de varianten hetzelfde: op het moment van presteren ontbreekt een rechtsverhouding die de prestatie rechtvaardigt.

De afdeling regelt vervolgens de afwikkeling: de positie van de ontvanger (art. 6:204 tot en met 6:207 BW), de ongedaanmaking van prestaties die niet in het geven van een goed bestaan (art. 6:210 BW) en de bijzondere begrenzing bij nietige overeenkomsten (art. 6:211 BW). De verjaring van de rechtsvordering is geregeld in art. 3:309 BW: vijf jaar na de dag waarop de schuldeiser zowel met het bestaan van zijn vordering als met de persoon van de ontvanger bekend is geworden, en in ieder geval twintig jaar nadat de vordering is ontstaan.

Ontstaan van de vordering

Beslissend is of de prestatie zonder rechtsgrond is verricht. Zolang een rechtsverhouding, zoals een verbintenis uit overeenkomst of een rechterlijke veroordeling, de betaling draagt, is er niets onverschuldigd betaald. De rechtsgrond kan echter achteraf wegvallen, en dan met terugwerkende kracht.

Het vaste beeld is de executie van een uitvoerbaar bij voorraad verklaard vonnis. Volgens vaste rechtspraak brengt een onherroepelijk geworden vernietiging door de appelrechter mee dat de rechtsgrond ontvalt aan hetgeen reeds ter uitvoering van die uitspraak is verricht, en dat op de voet van art. 6:203 BW een vordering tot ongedaanmaking ontstaat (ECLI:NL:HR:1999:ZC2854; ECLI:NL:HR:2004:AN7327; ECLI:NL:HR:2005:AT4039). In ECLI:NL:HR:2014:3678 is verduidelijkt dat de vernietiging terugwerkende kracht heeft en dat de vordering ontstaat op het moment waarop ter uitvoering van de vernietigde uitspraak is gepresteerd, ongeacht of het gaat om een prestatie als bedoeld in lid 1, lid 2 of lid 3. Wie ter uitvoering van een later vernietigd vonnis heeft betaald, had zijn vordering dus al vanaf de betaling; dat werkt door in bijvoorbeeld faillissement en schuldsanering, waar de vordering daardoor in de boedel valt (art. 295 Fw) en als nagekomen bate kan worden vereffend (art. 194 Fw).

Worden periodieke betalingen zonder rechtsgrond verricht, dan ontstaat telkens op het moment van iedere betaling een afzonderlijke vordering uit onverschuldigde betaling (ECLI:NL:HR:2025:761). Voor de praktijk betekent dit dat een langlopende reeks betalingen geen ondeelbare vordering oplevert: elke termijn heeft een eigen ontstaansmoment en een eigen verjaringstermijn.

Positie van de ontvanger en ongedaanmaking

De wet verdeelt de risico's van de afwikkeling naar de gemoedstoestand van de ontvanger. Heeft de ontvanger in een periode waarin hij redelijkerwijze met een verplichting tot teruggave geen rekening behoefde te houden niet als een zorgvuldig schuldenaar voor het goed gezorgd, dan wordt hem dat niet toegerekend (art. 6:204 BW). Wie daarentegen het goed te kwader trouw heeft aangenomen, is zonder ingebrekestelling in verzuim (art. 6:205 BW), met alle gevolgen voor rente en aansprakelijkheid van dien. Voor vruchten, kosten en schade schakelt art. 6:206 BW de regeling van art. 3:120 tot en met 3:124 BW in. De ontvanger die niet te kwader trouw aannam, heeft binnen de grenzen van de redelijkheid recht op vergoeding van de kosten van het ontvangen en teruggeven en van uitgaven die zonder de ontvangst zouden zijn uitgebleven (art. 6:207 BW).

Een aparte regel geldt voor de tussenpersoon: wie namens een ander, maar onbevoegd, een niet aan die ander verschuldigde geldsom heeft ontvangen, is van zijn teruggaveverplichting bevrijd voor zover hij die geldsom aan die ander heeft doorbetaald in een periode waarin hij redelijkerwijze met een teruggaveverplichting geen rekening behoefde te houden (art. 6:204 BW). De terugvordering moet zich dan tot de achterman richten.

Prestaties die niet in het geven van een goed bestaan, worden via art. 6:210 BW afgewikkeld. Sluit de aard van de prestatie uit dat zij ongedaan wordt gemaakt, zoals bij verrichte werkzaamheden of verschaft genot, dan treedt daarvoor, voor zover redelijk, vergoeding van de waarde op het moment van ontvangst in de plaats, mits de ontvanger door de prestatie is verrijkt, het aan hem is toe te rekenen dat gepresteerd is, of hij in een tegenprestatie had toegestemd. Art. 6:211 BW begrenst dit voor nietige overeenkomsten: kan de prestatie naar haar aard niet ongedaan worden gemaakt en behoort zij ook niet in rechte op geld te worden gewaardeerd, dan is ook de vordering tot ongedaanmaking of waardevergoeding van de tegenprestatie uitgesloten voor zover die in strijd met redelijkheid en billijkheid zou zijn.

Verjaring

De rechtsvordering uit onverschuldigde betaling verjaart vijf jaar na de dag waarop de schuldeiser zowel met het bestaan van zijn vordering als met de persoon van de ontvanger bekend is geworden, en in ieder geval twintig jaar na het ontstaan van de vordering (art. 3:309 BW). De Hoge Raad heeft dit regime nadrukkelijk laten aansluiten bij art. 3:310 BW: de korte termijn dient niet alleen de rechtszekerheid maar ook de billijkheid, en begint daarom pas te lopen op de dag na die waarop de schuldeiser daadwerkelijk in staat is een rechtsvordering tot terugbetaling in te stellen (ECLI:NL:HR:2016:1052).

De korte termijn kan bovendien niet eerder aanvangen dan op de dag na die waarop de vordering is ontstaan. Dat geldt ook wanneer de benadeelde al eerder wist dat de vordering zou gaan ontstaan en wie de ontvanger zou zijn (ECLI:NL:HR:2012:BU3784; ECLI:NL:HR:2025:761). Wie hangende een hoger beroep ter uitvoering van het bestreden vonnis blijft betalen, hoeft dus niet te vrezen dat zijn terugvorderingsrecht al verjaart terwijl de procedure nog loopt; tegelijk begint bij periodieke betalingen die van meet af aan zonder rechtsgrond zijn verricht per termijn een eigen verjaringstermijn te lopen, zodat oudere termijnen kunnen verjaren terwijl jongere nog opeisbaar zijn.

Voor de praktijk verdienen twee randverschijnselen aandacht. Verjaring kan worden gestuit, onder meer door een schriftelijke mededeling waarin de schuldeiser zich ondubbelzinnig zijn recht op nakoming voorbehoudt (art. 3:317 BW). En bij cessie neemt de cessionaris de vordering met verweermiddelen en al over: het verjaringsverweer dat tegen de cedent liep, moet hij tegen zich laten gelden (art. 6:145 BW).

Toepassing in de praktijk

De terugvordering na een vernietigde veroordeling is de hoofdtoepassing. Wie een uitvoerbaar bij voorraad verklaard vonnis executeert, draagt het risico dat hij bij vernietiging alles moet terugbetalen, vermeerderd met wettelijke rente vanaf de dag van de betaling. Illustratief is de huurder wiens huurprijs bij vonnis nader was vastgesteld en die de verhoogde huur jarenlang bleef voldoen terwijl hij tegen dat vonnis procedeerde: toen het vonnis na verwijzing alsnog werd vernietigd, bleek iedere te veel betaalde termijn vanaf het betaalmoment onverschuldigd te zijn voldaan en kon het geheel worden teruggevorderd (ECLI:NL:HR:2016:1052). Dat de terugvorderende partij al vanaf het instellen van het hoger beroep rekening hield met een vernietiging, deed aan de aanvang van de verjaringstermijn niet af. Hetzelfde patroon speelt bij dwangsommen: geïnde dwangsommen zijn onverschuldigd betaald voor zover achteraf blijkt dat aan de veroordeling was voldaan, en moeten met wettelijke rente worden terugbetaald (ECLI:NL:GHAMS:2025:2693). In het bestuursrecht oordeelde de Afdeling dat een dwangsom die pas na het verstrijken van de invorderingsverjaring van art. 5:35 Awb is betaald, onverschuldigd is betaald en door het bestuursorgaan moet worden terugbetaald; dat wijkt af van het burgerlijk recht, waar na verjaring een natuurlijke verbintenis resteert (art. 6:3 BW) zodat het betaalde niet als onverschuldigd kan worden teruggevorderd (ECLI:NL:RVS:2021:273).

De rechtsgrond kan ook ontbreken doordat een afspraak nietig is. Voorwaarden die een overheid bij een bevoegdhedenovereenkomst bedingt, moeten het doel kunnen dienen waarvoor de bevoegdheid is gegeven; is dat niet zo, dan zijn zij wegens strijd met de openbare orde nietig en is de daarop gebaseerde betaling onverschuldigd verricht (ECLI:NL:HR:1998:AN5655; ECLI:NL:HR:2017:483).

Het verweer tegen een terugvordering begint bij de rechtsgrond. Instemming met een gewijzigde prestatieplicht kan besloten liggen in gedragingen: de huurder die een aangekondigde huurverhoging jarenlang zonder protest betaalt, wekt het gerechtvaardigd vertrouwen dat hij met de verhoging heeft ingestemd, en betaalt dan niet onverschuldigd, ook al is de nieuwe huurovereenkomst nooit ondertekend (ECLI:NL:GHSHE:2019:783). Voor de eisende partij is het spiegelbeeld een valkuil: wie onder protest wil betalen, moet dat protest kenbaar maken en herhalen, anders kleurt zijn betalingsgedrag de rechtsverhouding.

Afbakening en ontwikkelingen

Onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking (art. 6:212 BW) liggen naast elkaar, maar verschillen wezenlijk. De vordering uit art. 6:203 BW vergt alleen een prestatie zonder rechtsgrond en strekt tot teruggave of ongedaanmaking van juist die prestatie, onverschillig of de ontvanger er per saldo beter van is geworden. De verrijkingsvordering vergt dat de een ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van de ander en strekt tot schadevergoeding, voor zover redelijk, tot ten hoogste het bedrag van de verrijking. Binnen de afdeling zelf duikt het verrijkingscriterium alleen op als voorwaarde voor waardevergoeding bij naar hun aard niet ongedaan te maken prestaties (art. 6:210 lid 2 BW).

De recente rechtspraak scherpt vooral het verjaringsregime aan. Met ECLI:NL:HR:2025:761 staat vast dat bij periodieke betalingen zonder rechtsgrond telkens afzonderlijke vorderingen ontstaan en dat de korte termijn van art. 3:309 BW nooit eerder aanvangt dan de dag na het ontstaan, ook niet bij eerdere wetenschap. Voor langlopende contractuele relaties, zoals doorlopende opslagen en premies, betekent dit dat terugvorderingsdiscussies per termijn moeten worden opgeknipt. Een openstaande vraag blijft hoe de bestuursrechtelijke lijn dat na verjaring betaalde dwangsommen onverschuldigd zijn betaald (ECLI:NL:RVS:2021:273) zich verder verhoudt tot het civielrechtelijke uitgangspunt van de natuurlijke verbintenis; wie op beide erven procedeert, moet met dat verschil rekening houden.

Rechtspraaklijn

1. 3 april 1998 nietige voorwaarden bevoegdhedenovereenkomst (ECLI:NL:HR:1998:AN5655) Voorwaarden bij een bevoegdhedenovereenkomst die het doel van de publiekrechtelijke bevoegdheid niet kunnen dienen, zijn wegens strijd met de openbare orde nietig.
2. 19 februari 1999 rechtsgrond ontvalt na vernietiging (ECLI:NL:HR:1999:ZC2854) Vernietiging door de appelrechter ontneemt de rechtsgrond aan hetgeen reeds ter uitvoering van de vernietigde uitspraak is verricht.
3. 30 januari 2004 ongedaanmaking na vernietiging in hoger beroep (ECLI:NL:HR:2004:AN7327) Bij vernietiging in hoger beroep ontstaat op de voet van art. 6:203 BW een vordering tot ongedaanmaking van hetgeen ter uitvoering van het vonnis is gepresteerd.
4. 9 september 2005 vaste lijn executie vernietigd vonnis (ECLI:NL:HR:2005:AT4039) De vordering tot ongedaanmaking na vernietiging van een geëxecuteerde uitspraak vloeit rechtstreeks voort uit art. 6:203 BW.
5. 6 april 2012, Hoge Raad geen verjaring vóór ontstaan (ECLI:NL:HR:2012:BU3784) De korte verjaringstermijn kan niet aanvangen voordat de vordering is ontstaan, ook niet als de schuldeiser al weet dat de vordering zal ontstaan en wie de ontvanger zal zijn.
6. 19 december 2014 ontstaansmoment bij vernietigd vonnis (ECLI:NL:HR:2014:3678) De vernietiging van een rechterlijke uitspraak heeft terugwerkende kracht; de vordering uit onverschuldigde betaling ontstaat op het moment waarop ter uitvoering van die uitspraak is gepresteerd, ongeacht het prestatietype. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2014:2330
7. 3 juni 2016, Hoge Raad Bierbrouwerij De Leeuw B.V. en De Leeuw Beheer B.V./Pinoccio-Restaurants B.V. (ECLI:NL:HR:2016:1052) De korte termijn van art. 3:309 BW dient mede de billijkheid en begint pas te lopen op de dag na die waarop de schuldeiser daadwerkelijk in staat is een rechtsvordering tot terugbetaling in te stellen. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2016:57
8. 24 maart 2017 doelgebonden bevoegdheid (ECLI:NL:HR:2017:483) Voorwaarden verbonden aan de uitoefening van een doelgebonden publiekrechtelijke bevoegdheid moeten het doel kunnen dienen waarvoor die bevoegdheid is gegeven.
9. 5 maart 2019 huurverhoging zonder getekende overeenkomst (ECLI:NL:GHSHE:2019:783) Instemming met een huurverhoging kan besloten liggen in het jarenlang zonder protest betalen ervan; bij gerechtvaardigd vertrouwen van de ontvanger is niet onverschuldigd betaald.
10. 10 februari 2021 dwangsom na invorderingsverjaring (ECLI:NL:RVS:2021:273) Een bestuurlijke dwangsom die na het verstrijken van de verjaringstermijn van art. 5:35 Awb is betaald, is onverschuldigd betaald en moet door het bestuursorgaan worden terugbetaald.
11. 16 mei 2025, Hoge Raad Stichting Swapschade namens SnowWorld Leisure N.V./ABN AMRO Bank N.V. (ECLI:NL:HR:2025:761) Bij periodieke betalingen zonder rechtsgrond ontstaat met iedere betaling een afzonderlijke vordering uit onverschuldigde betaling; de korte verjaringstermijn vangt nooit eerder aan dan de dag na het ontstaan van de vordering. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2025:67
12. 7 oktober 2025 geïnde dwangsommen na naleving (ECLI:NL:GHAMS:2025:2693) Dwangsommen die zijn geïnd terwijl aan de veroordeling was voldaan, zijn onverschuldigd betaald en moeten met wettelijke rente worden terugbetaald.

Verwante leerstukken

• verjaring
• ontbinding-vernietiging
• verrekening
• nakoming
• wettelijke-rente