Causaliteit

Wettelijk kader

• art. 6:98 BW toerekening naar redelijkheid: welke schade staat in zodanig verband met de gebeurtenis dat zij als gevolg kan worden toegerekend

  Voor vergoeding komt slechts in aanmerking schade die in zodanig verband staat met de gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid van de schuldenaar berust, dat zij hem, mede gezien de aard van de aansprakelijkheid en van de schade, als een gevolg van deze gebeurtenis kan worden toegerekend.

• art. 6:99 BW alternatieve causaliteit: hoofdelijke aansprakelijkheid bij meerdere mogelijke veroorzakers, met omgekeerde bewijslast

  Kan de schade een gevolg zijn van twee of meer gebeurtenissen voor elk waarvan een andere persoon aansprakelijk is, en staat vast dat de schade door ten minste één van deze gebeurtenissen is ontstaan, dan rust de verplichting om de schade te vergoeden op ieder van deze personen, tenzij hij bewijst dat deze niet het gevolg is van een gebeurtenis waarvoor hijzelf aansprakelijk is.

• art. 6:101 BW eigen schuld: causale verdeling van de schade over benadeelde en vergoedingsplichtige, met billijkheidscorrectie

  Wanneer de schade mede een gevolg is van een omstandigheid die aan de benadeelde kan worden toegerekend, wordt de vergoedingsplicht verminderd door de schade over de benadeelde en de vergoedingsplichtige te verdelen in evenredigheid met de mate waarin de aan ieder toe te rekenen omstandigheden tot de schade hebben bijgedragen, met dien verstande dat een andere verdeling plaatsvindt of de vergoedingsplicht geheel vervalt of in stand blijft, indien de billijkheid dit wegens de uiteenlopende ernst van de gemaakte fouten of andere omstandigheden van het geval eist. Betreft de vergoedingsplicht schade, toegebracht aan een zaak die een derde voor de benadeelde in zijn macht had, dan worden bij toepassing van het vorige lid omstandigheden die aan de derde toegerekend kunnen worden, toegerekend aan de benadeelde.

• art. 6:109 BW rechterlijke matiging van de schadevergoedingsplicht bij kennelijk onaanvaardbare gevolgen

  Indien toekenning van volledige schadevergoeding in de gegeven omstandigheden waaronder de aard van de aansprakelijkheid, de tussen partijen bestaande rechtsverhouding en hun beider draagkracht, tot kennelijk onaanvaardbare gevolgen zou leiden, kan de rechter een wettelijke verplichting tot schadevergoeding matigen. De matiging mag niet geschieden tot een lager bedrag dan waarvoor de schuldenaar zijn aansprakelijkheid door verzekering heeft gedekt of verplicht was te dekken. Ieder beding in strijd met lid 1 is nietig.

• art. 6:119 BW wettelijke rente als gefixeerde vertragingsschade, los van de toerekeningsvraag van art. 6:98 BW

  De schadevergoeding, verschuldigd wegens vertraging in de voldoening van een geldsom, bestaat in de wettelijke rente van die som over de tijd dat de schuldenaar met de voldoening daarvan in verzuim is geweest. Telkens na afloop van een jaar wordt het bedrag waarover de wettelijke rente wordt berekend, vermeerderd met de over dat jaar verschuldigde rente. Een bedongen rente die hoger is dan die welke krachtens de vorige leden verschuldigd zou zijn, loopt in plaats daarvan door nadat de schuldenaar in verzuim is gekomen.

Wettelijk kader: twee fasen

Het Nederlandse causaliteitsrecht werkt met een tweetrapsstructuur. In de vestigingsfase gaat het om het condicio sine qua non-verband: zonder de normschending zou de schade niet zijn ingetreden. Deze toets is een minimumvereiste voor aansprakelijkheid en de bewijslast rust op de benadeelde. Is de aansprakelijkheid eenmaal gevestigd, dan volgt de omvangsfase: voor vergoeding komt slechts in aanmerking de schade die in zodanig verband staat met de gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid berust, dat zij de aansprakelijke, mede gezien de aard van de aansprakelijkheid en van de schade, als een gevolg van die gebeurtenis kan worden toegerekend (art. 6:98 BW).

De twee toetsen moeten strikt worden onderscheiden en afzonderlijk worden gesteld en onderbouwd; wie ze door elkaar haalt, geeft de rechter een onvolledig beslismodel. Rond deze kern staan drie correctiemechanismen: de alternatieve causaliteit van art. 6:99 BW, de eigenschuldregeling van art. 6:101 BW en de matigingsbevoegdheid van art. 6:109 BW voor gevallen waarin volledige vergoeding tot kennelijk onaanvaardbare gevolgen zou leiden.

De vestigingsfase: condicio sine qua non

Het condicio sine qua non-verband is feitelijk van aard, maar de lat ligt niet op wetenschappelijke zekerheid. Zo staat het ontbreken van een medisch aantoonbare verklaring voor klachten niet zonder meer in de weg aan het aannemen van het vereiste verband (ECLI:NL:HR:2023:1275); het gaat erom of de klachten en de normschending in een juridisch relevant verband staan.

Kan de schade het gevolg zijn van twee of meer gebeurtenissen voor elk waarvan een andere persoon aansprakelijk is, en staat vast dat de schade door ten minste één daarvan is ontstaan, dan rust de vergoedingsplicht op ieder van hen, tenzij de aangesprokene bewijst dat de schade niet het gevolg is van de gebeurtenis waarvoor hij aansprakelijk is (art. 6:99 BW). De aangesproken partij kan haar aansprakelijkheid dus niet afweren met het verweer dat de schade evengoed door het handelen van een ander kan zijn veroorzaakt: dat leidt tot hoofdelijke aansprakelijkheid naast die ander, niet tot een korting op de vergoedingsplicht jegens de benadeelde (ECLI:NL:GHARL:2021:4988). Het onderlinge verhaal moet de aangesprokene daarna zelf organiseren.

Toerekening naar redelijkheid

De toerekening van art. 6:98 BW kent geen enkelvoudig criterium maar een weging van gezichtspunten: de aard van de aansprakelijkheid (schuld of risico), de aard van de schade, de directheid van het verband en wat naar objectief inzicht voorzienbaar of waarschijnlijk was. De Hoge Raad heeft uitgemaakt dat die objectieve voorzienbaarheid mag meewegen, maar dat de omstandigheid dat een contractspartij bij haar tekortkoming niet uit eigen belang handelde, niet op zichzelf kan meebrengen dat slechts een deel van de schade toerekenbaar is; ook besliste hij dat de aanspraak op wettelijke rente van art. 6:119 BW niet afhankelijk is van toerekenbaarheid in de zin van art. 6:98 BW (ECLI:NL:HR:2017:214).

Bij letselschade, geestelijk letsel daaronder begrepen, geldt in beginsel een ruime toerekening. Het deel van de letselschade dat mede is ontstaan of verergerd door een predispositie van het slachtoffer moet in beginsel eveneens worden toegerekend, wanneer niet aannemelijk is dat die predispositie ook zonder de normschending tot dat letsel zou hebben geleid (ECLI:NL:HR:2022:590). Het kwetsbare slachtoffer komt daarmee voor risico van de aansprakelijke; de dader neemt zijn slachtoffer zoals hij het aantreft.

Onzeker causaal verband: kansschade en proportionele aansprakelijkheid

Waar het condicio sine qua non-verband niet met voldoende zekerheid is vast te stellen, biedt het recht twee routes. De kansschadeleer past bij gevallen als de beroepsfout van een advocaat die een termijn laat verstrijken: eerst wordt het condicio sine qua non-verband vastgesteld tussen de fout en het verlies van de kans op een beter resultaat, waarna de omvang van de schade wordt bepaald door een schatting van de goede en kwade kansen die de benadeelde zou hebben gehad (ECLI:NL:HR:2024:249). De proportionele aansprakelijkheid stelt daarentegen de aansprakelijkheid zelf vast naar rato van de waarschijnlijkheid dat de normschending de schade heeft veroorzaakt; zij wordt terughoudend toegepast en vergt een specifieke onderbouwing van de veroorzakingskansen.

Voor de procespraktijk is het onderscheid geen academische kwestie: wie bij een onzeker causaal verband nalaat kansschade subsidiair te vorderen, riskeert een integrale afwijzing waar een gedeeltelijke toewijzing haalbaar was.

Eigen schuld en billijkheidscorrectie

Is de schade mede een gevolg van een omstandigheid die aan de benadeelde kan worden toegerekend, dan wordt de vergoedingsplicht verminderd door de schade te verdelen in evenredigheid met de mate waarin de aan ieder toe te rekenen omstandigheden tot de schade hebben bijgedragen; een andere verdeling volgt wanneer de billijkheid dit wegens de uiteenlopende ernst van de gemaakte fouten of andere omstandigheden eist (art. 6:101 BW).

De toepassing verloopt in twee stappen: eerst de causale afweging van de wederzijdse bijdragen, daarna de eventuele billijkheidscorrectie. De rechter moet beide stappen inzichtelijk maken, maar de motiveringslat is haalbaar: in de zaak van de varkenshouder wiens dieren verontreinigd voer hadden gegeten, achtte de Hoge Raad het hofoordeel dat 30% van de schade voor rekening van de producent en 70% voor eigen rekening van de varkenshouder kwam voldoende inzichtelijk, omdat daaruit bleek dat het hof zowel de causaliteitsafweging had verricht als de billijkheidscorrectie had toegepast (ECLI:NL:HR:2020:1628). Wie een eigenschuldverweer voert of pareert, doet er goed aan beide stappen afzonderlijk van feitelijke munitie te voorzien.

Causaliteit in het verzekeringsrecht

Bij de vraag of het in een verzekeringsovereenkomst verlangde causale verband aanwezig is, komt het in de eerste plaats aan op de inhoud en strekking van die overeenkomst en, bij geschil daarover, op haar uitleg (ECLI:NL:HR:1993:ZC1045). De polis gaat dus vóór iedere causaliteitstheorie. Bevat de overeenkomst geen causaliteitsmaatstaf, dan is de rechter niet gehouden het verband in beginsel aan de hand van de dominant cause-leer te onderzoeken (ECLI:NL:HR:2021:815); geen van de gangbare leren, van condicio sine qua non tot causa proxima, heeft in het algemeen voorrang boven de andere (ECLI:NL:HR:2021:1523).

De zaak over de gestolen en later uitgebrande auto illustreert de ruimte die dit de feitenrechter laat: het hof rekende de schade voor 70% toe aan de niet gedekte diefstal en voor 30% aan de wel gedekte brand, en beide partijen zagen hun cassatieklachten tegen die proportionele uitkomst stranden. Voor verzekeraars en verzekerden is de les dezelfde: wie een bepaalde causaliteitsmaatstaf wil, moet die uitdrukkelijk in de polisvoorwaarden vastleggen.

Toepassing in de praktijk

In de dagvaarding verdient het causale betoog een vaste opbouw: stel het condicio sine qua non-verband expliciet (zonder de normschending zou de schade niet zijn ingetreden, doordat...), onderbouw vervolgens de toerekeningsfactoren van art. 6:98 BW en anticipeer op het eigenschuldverweer met concrete feiten over de ernst van de fout van de wederpartij. Bij een onzeker verband hoort een subsidiaire kansschadegrondslag standaard in het petitum; bij letselschade loont het de ruime toerekeningsleer en de predispositierechtspraak uitdrukkelijk in stelling te brengen.

Aan de verwerende kant liggen de aanvalspunten in dezelfde volgorde: betwist het feitelijke verband, bepleit een beperkte toerekening aan de hand van de aard van de aansprakelijkheid en de schade, en bouw het eigenschuldverweer op als tweetrapsraket van causale bijdrage en billijkheid. Wie in een verzekeringsgeschil staat, begint niet bij de causaliteitstheorieën maar bij de polistekst: daar wordt de maatstaf gevonden, of het ontbreken ervan.

Rechtspraaklijn

1. 10 februari 2017, Hoge Raad Avi Cranes (ECLI:NL:HR:2017:214) Bij de toerekening van art. 6:98 BW mag de objectieve voorzienbaarheid meewegen, maar het niet uit eigen belang handelen van een contractspartij kan niet op zichzelf de toerekening beperken; de aanspraak op wettelijke rente staat los van de toerekeningsvraag. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2016:1174
2. 16 oktober 2020 verontreinigd varkensvoer (ECLI:NL:HR:2020:1628) Bij eigen schuld moet de rechter de causaliteitsafweging en de billijkheidscorrectie van art. 6:101 BW beide verrichten en zijn oordeel daarover voldoende inzichtelijk motiveren. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2020:393
3. 25 mei 2021 gevelbeplating (ECLI:NL:GHARL:2021:4988) De aangesproken partij kan haar aansprakelijkheid niet verminderen met het verweer dat de schade ook door een gebeurtenis van een ander kan zijn veroorzaakt; art. 6:99 BW leidt dan tot hoofdelijke aansprakelijkheid.
4. 4 juni 2021 gestolen en uitgebrande auto (ECLI:NL:HR:2021:815) Bevat de verzekeringsovereenkomst geen causaliteitsmaatstaf, dan is de rechter niet gehouden het causale verband in beginsel aan de hand van de dominant cause-leer te onderzoeken. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2020:986
5. 15 oktober 2021, Hoge Raad supercell (ECLI:NL:HR:2021:1523) Geen van de causaliteitsleren, de dominant cause-leer daaronder begrepen, heeft in het verzekeringsrecht in het algemeen voorrang boven de andere. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2021:284
6. 22 april 2022, Hoge Raad televisie-uitzending (ECLI:NL:HR:2022:590) Letselschade, geestelijk letsel daaronder begrepen, geeft in beginsel aanleiding tot ruime toerekening, en het deel van de schade dat mede door een predispositie is ontstaan of verergerd moet in beginsel worden toegerekend. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2021:981
7. 21 september 2023 medisch onverklaarde klachten (ECLI:NL:HR:2023:1275) Het ontbreken van een medisch aantoonbare verklaring voor de klachten staat niet zonder meer in de weg aan het aannemen van condicio sine qua non-verband.
8. 16 februari 2024 verstreken vervaltermijn (ECLI:NL:HR:2024:249) Bij kansschade wordt eerst het condicio sine qua non-verband tussen de fout en het verlies van een kans vastgesteld, waarna de omvang van de schade wordt bepaald door een schatting van de goede en kwade kansen. Conclusie A-G ECLI:NL:PHR:2023:971
9. Hogenboom/Unigarant (ECLI:NL:HR:1993:ZC1045) Of het in een overeenkomst vereiste causale verband aanwezig is, hangt in de eerste plaats af van de inhoud en strekking van die overeenkomst en, bij geschil, van haar uitleg.

Verwante leerstukken

• onrechtmatige-daad
• schadebegroting
• bewijslastverdeling
• hoofdelijkheid
• wettelijke-rente