Strafrechtelijke aansprakelijkheid voor 'command responsibility' vereist bewijs van 'effective control' over ondergeschikten.
OM-cassatie. Art. 8 en 9 (oud) wet Oorlogsstrafrecht. Bij de beoordeling van de gezagsverhouding tussen de meerdere en zijn ondergeschikte als bedoeld in art. 9 (oud) wet Oorlogsstrafrecht heeft het Hof terecht aansluiting gezocht bij het internationale recht ter zake. Daarbij heeft het ook kunnen betrekken de doctrine van ‘command responsibility’. Die doctrine is onder meer terug te vinden in art. 7.3 Statuut van het Joegoslaviëtribunaal en art. 6.3 Statuut Rwandatribunaal en de daarop betrekking hebbende rechtspraak; beide artikelen spreken in dat verband over het geval dat de meerdere “knew or had reason to know that the subordinate was about to commit such acts or had done so and the superior failed to take the necessary and reasonable measures to prevent such acts or to punish the perpetrators thereof”. Voor strafrechtelijke aansprakelijkheid in de vorm van dergelijke ‘command responsibility’ is vereist dat de meerdere ‘effective control’ heeft over de ondergeschikte die de tenlastegelegde feiten heeft gepleegd. In dat verband wijst de HR op ICTY 30-6-2006, IT-03-68-T, waarin het Joegoslaviëtribunaal een beschouwing over deze begrippen heeft gegeven en factoren heeft genoemd die indicatief kunnen zijn voor het bestaan van ‘effective control’.Het Hof heeft zijn oordeel dat geen bewijs voorhanden is waaruit volgt dat de verdachte uit hoofde van zijn functie de taak had om de afdeling onderzoek en verhoor te controleren, betrokken bij het uiteindelijke oordeel dat de verdachte niet daadwerkelijk in staat was om de tenlastegelegde feiten te voorkomen. Mede gelet op de door de HR genoemde factoren die bij de beoordeling van de gezagsverhouding tussen de meerdere en zijn ondergeschikte in aanmerking kunnen worden genomen, geeft dat oordeel in zoverre geen blijk van een verkeerde rechtsopvatting en is het evenmin onbegrijpelijk. Ook de feitelijke vaststellingen van het Hof dat het procesdossier onvoldoende informatie bevat voor de vaststelling dat de verdachte een zodanige positie had dat hij daadwerkelijk in staat was veranderingen aan te brengen in de structuur van de MID, dat gedetailleerde gegevens ontbreken t.a.v. de tijdstippen waarop de in de tenlastelegging genoemde misdrijven zijn gepleegd en dat gegevens ontbreken omtrent de bekendheid van de verdachte met details van voornoemde misdrijven, heeft het Hof zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting en niet onbegrijpelijk kunnen betrekken bij het uiteindelijke oordeel dat geen sprake was van ‘effective control’.
Rechtsvraag
Kan de verdachte aansprakelijk worden gehouden voor de onder feit 2 tenlastegelegde misdrijven gepleegd door zijn ondergeschikten op grond van 'command responsibility' zoals bedoeld in artikel 9 (oud) van de Wet Oorlogsstrafrecht?
Regel
- art. 8, Wet Oorlogsstrafrecht (schending van de wetten en gebruiken van de oorlog)
- art. 9, Wet Oorlogsstrafrecht (opzettelijk toelaten dat een ondergeschikte een feit begaat zoals bedoeld in art. 8 WOS)
- art. 7.3, Statuut van het Joegoslaviëtribunaal (command responsibility)
- art. 6.3, Statuut van het Rwanda-tribunaal (command responsibility)
Toepassing
- art. 8, Wet Oorlogsstrafrecht (schending van de wetten en gebruiken van de oorlog) Het Hof stelde vast dat leden van de militaire inlichtingendienst (de Khad-e-Nezami) zich schuldig hebben gemaakt aan lichamelijke geweldpleging, wrede en onmenselijke behandeling en marteling van [slachtoffer 1] en [slachtoffer 3] in de periode van 1 december 1985 tot en met 1 juni 1986. Dit valt onder de schending van de wetten en gebruiken van de oorlog zoals bedoeld in art. 8 WOS.
- art. 9, Wet Oorlogsstrafrecht (opzettelijk toelaten dat een ondergeschikte een feit begaat zoals bedoeld in art. 8 WOS) Het Hof vond dat er een de jure gezagsrelatie bestond tussen de verdachte en de daders, maar dat er onvoldoende bewijs was dat de verdachte 'effective control' had over de daders tijdens de tenlastegelegde feiten. Het Hof concludeerde dat de verdachte niet daadwerkelijk in staat was om de tenlastegelegde misdaden te voorkomen of de daders te bestraffen.
- art. 7.3, Statuut van het Joegoslaviëtribunaal (command responsibility) Het Hof zocht aansluiting bij het internationale recht en de doctrine van 'command responsibility'. Voor strafrechtelijke aansprakelijkheid is vereist dat de meerdere 'effective control' heeft over de ondergeschikte. In deze zaak kon het Hof niet vaststellen dat de verdachte de materiële mogelijkheid had om de misdaden te voorkomen of de daders te bestraffen.
- art. 6.3, Statuut van het Rwanda-tribunaal (command responsibility) Het Hof betrok ook de rechtspraak van het Rwanda-tribunaal bij zijn beoordeling, waarbij eveneens wordt gekeken naar 'effective control'. Het Hof vond dat er geen bewijs was dat de verdachte de feitelijke controle had over de afdeling onderzoek en verhoor van de MID en dus niet verantwoordelijk kon worden gehouden voor de misdaden gepleegd door zijn ondergeschikten.
Conclusie
De Hoge Raad verwerpt het beroep en bevestigt de vrijspraak van de verdachte voor het onder 2 tenlastegelegde. Het Hof oordeelde terecht dat er onvoldoende bewijs was dat de verdachte 'effective control' had over de ondergeschikten die de misdaden pleegden, en hij dus niet aansprakelijk kan worden gehouden op grond van 'command responsibility'.
Partijen en standpunten
- Eiser: Openbaar Ministerie
- Gedaagde: Verdachte
Het Openbaar Ministerie stelt dat de verdachte als meerdere de verantwoordelijkheid droeg voor de oorlogsmisdaden begaan door zijn ondergeschikten en verzuimde deze te voorkomen of te bestraffen, en eist strafrechtelijke aansprakelijkheid op basis van 'command responsibility'.
De verdediging betoogt dat de verdachte geen formele of feitelijke gezagsrelatie had met de daders, geen 'effective control' uitoefende en betwist de toepassing van 'command responsibility'.
Tijdlijn
- 01-01-1981 Aanvang van de periode waarin de tenlastegelegde feiten plaatsvonden, namelijk van 1 januari 1981 tot 1 januari 1987.
- 01-12-1985 Start van de specifieke incidenten met slachtoffers 1, 2 en 3, zoals beschreven in de tenlastelegging. Deze incidenten vonden plaats tussen 1 december 1985 en 1 juni 1986.
- 08-09-2005 De verdachte verklaart als getuige in de zaak RL 5051 tegen [betrokkene 3] en [betrokkene 2] dat hij geen inhoudelijke contacten had met [betrokkene 2], ondanks dat ze in hetzelfde gebouw werkten.
- 29-02-2000 Publicatie van een ambtsbericht inzake staatsveiligheidsdiensten door het Ministerie van Buitenlandse Zaken, waarin gemeld wordt dat er bij de MID (militaire inlichtingendienst) veelvuldig werd gemarteld.
- 31-08-2005 Publicatie van een rapport door deskundige Dr. A. Giustozzi waarin wordt bevestigd dat er bij de MID veelvuldig werd gemarteld.
- 16-07-2009 Het gerechtshof 's-Gravenhage spreekt de verdachte vrij van het onder 2 tenlastegelegde feit, wegens onvoldoende bewijs van 'effective control' over de ondergeschikten die de misdrijven pleegden.
- 08-11-2011 De Hoge Raad verwerpt het beroep in cassatie tegen het arrest van het gerechtshof 's-Gravenhage van 16 juli 2009, waarin de verdachte werd vrijgesproken van het onder 2 tenlastegelegde feit.